ช่วงลดน้ำหนัก กินอย่างไรให้ได้สารอาหารเพียงพอ?
คำตอบสั้น ๆ
การลดน้ำหนักไม่ใช่การกินให้น้อยที่สุด แต่คือการจัดอาหารให้เหมาะกับความต้องการของร่างกายและทำต่อได้ การกินเพียงอย่างเดียวซ้ำ ๆ หรืออดจนไม่มีแรงอาจทำให้ดูแลสุขภาพได้ยากขึ้น โดยเฉพาะเมื่อใช้ยาที่ทำให้ความอยากอาหารลดลง
1. ลดพลังงานได้ แต่ไม่ตัดความหลากหลาย
อาหารที่ดีควรมีทั้งความเพียงพอ ความสมดุล ความพอดี และความหลากหลาย ไม่มีเมนูเดียวที่เหมาะกับทุกคน เพราะความต้องการขึ้นกับวัย กิจกรรม สุขภาพ และอาหารที่หาได้ [1]
ก่อนถามว่า “มื้อนี้กี่แคลอรี่” ลองถามเพิ่มว่า “มีแหล่งโปรตีนไหม มีผักหรือผลไม้ไหม และกินแล้วใช้ชีวิตต่อได้หรือเปล่า” การดูแต่ตัวเลขแคลอรี่อาจทำให้มองข้ามคุณภาพอาหาร ตัวอย่างเช่น เครื่องดื่มหนึ่งแก้วกับอาหารหนึ่งมื้ออาจมีพลังงานใกล้กัน แต่ให้ความอิ่มและสารอาหารไม่เหมือนกัน
2. จัดมื้อจากอาหารธรรมดาที่หาได้
เริ่มจากเลือกแหล่งโปรตีน เช่น ปลา ไข่ เนื้อไม่ติดมัน เต้าหู้ หรือถั่ว แล้วเติมผักและอาหารกลุ่มแป้งในปริมาณที่เหมาะกับตัวเอง ไม่จำเป็นต้องงดข้าวทั้งหมด เลือกอาหารไม่ขัดสีได้เมื่อสะดวก แต่ข้าวกล้องไม่ได้ทำให้กินได้ไม่จำกัด [1]
ตัวอย่างเพื่อใช้เป็นแนวคิด ไม่ใช่สูตรตายตัว:
• มื้อข้าว: ข้าวในปริมาณที่ตกลงไว้ ปลา/ไข่/เต้าหู้ และผักมากกว่าที่เคยตัก
• มื้อก๋วยเตี๋ยว: เลือกให้มีเนื้อสัตว์หรือเต้าหู้และผัก ไม่ใช้เส้นกับน้ำซุปเป็นทั้งมื้อทุกครั้ง
• มื้อเร่งรีบ: เตรียมอาหารง่ายที่มีโปรตีนร่วมกับผลไม้หรืออาหารกลุ่มแป้ง แทนการใช้กาแฟหวานอย่างเดียวเป็นมื้อเช้า
ตัวอย่างเหล่านี้ต้องปรับหากแพ้อาหาร มีโรคไต กลืนลำบาก หรือมีข้อจำกัดอื่น ผู้ที่ต้องจำกัดอาหารเฉพาะโรคไม่ควรใช้สูตรทั่วไปแทนแผนของตน
3. เครื่องดื่มและอาหารเล็ก ๆ ก็เป็นส่วนหนึ่งของแผน
เครื่องดื่มหวาน น้ำผลไม้ และของกินระหว่างมื้อเป็นสิ่งที่บันทึกตกหล่นได้ง่าย เลือกน้ำเปล่าหรือเครื่องดื่มไม่หวานบ่อยขึ้น และกินผลไม้เป็นชิ้นแทนการคิดว่าน้ำผลไม้ทุกชนิดเหมือนผลไม้สด การลดหวานไม่จำเป็นต้องเริ่มจากห้ามทุกอย่าง อาจเริ่มจากลดความหวานหรือขนาดแก้วที่ดื่มประจำก่อน [1]
อ่านฉลากโดยดูทั้ง “ต่อหนึ่งหน่วยบริโภค” และจำนวนหน่วยในภาชนะ หากกินทั้งถุงที่ระบุว่ามีหลายหน่วย ต้องคิดรวมตามปริมาณจริง คำว่าไขมันต่ำ น้ำตาลน้อย หรือคลีน ไม่ได้บอกปริมาณพลังงานและสารอาหารทั้งหมด
4. ถ้าความอยากอาหารน้อยลง จะรู้ได้อย่างไรว่ากินพอ?
การไม่หิวไม่ได้แปลว่าร่างกายไม่ต้องการสารอาหาร ลองสังเกตว่าทั้งวันมีอาหารอะไรบ้าง ไม่ใช่เพียงมื้อใหญ่ที่สุด หากกินได้น้อยมากต่อเนื่อง อ่อนแรง เวียนศีรษะ หรือทำกิจวัตรยากขึ้น ควรแจ้งผู้รักษาเพื่อประเมิน ไม่ถือว่าเป็นผลที่ดีของการลดน้ำหนัก
ผู้ที่คลื่นไส้หรืออิ่มเร็วอาจต้องปรับรูปแบบมื้อกับทีมรักษา แทนการฝืนกินมื้อใหญ่หรือเลิกกินทั้งวัน หากอาเจียนซ้ำ ดื่มน้ำไม่ได้ หรือปัสสาวะน้อยลงชัดเจน ควรได้รับการประเมินโดยเร็ว ไม่แก้ปัญหาด้วยอาหารเสริมเพียงอย่างเดียว
ผู้ที่ใช้อินซูลินหรือยาลดน้ำตาลบางชนิดควรระวังน้ำตาลต่ำเมื่อกินได้น้อยลงมาก โดยเฉพาะเมื่อใช้ยาลดน้ำหนักร่วมกัน ให้ติดตามน้ำตาลตามแผนและติดต่อผู้รักษาเพื่อทบทวนยา ไม่เพิ่ม ลด หรือหยุดยาเอง NIDDK: Healthy Living with Diabetes
5. ต้องกินโปรตีนผงหรือวิตามินทุกคนไหม?
ไม่จำเป็นต้องเริ่มจากการซื้อผลิตภัณฑ์เพิ่ม ควรดูอาหารที่กินจริงและข้อจำกัดก่อน ปริมาณโปรตีนที่เหมาะสมไม่ใช่เลขเดียวสำหรับทุกคน โดยเฉพาะผู้มีโรคไตหรือโรคประจำตัวอื่น ควรให้แพทย์หรือนักกำหนดอาหารช่วยประเมิน ไม่ใช้สูตรจากอินเทอร์เน็ตคูณน้ำหนักแล้วทำตามทันที
การเคลื่อนไหวที่เหมาะสมเป็นอีกส่วนของการดูแลน้ำหนัก ไม่ควรฝากทุกอย่างไว้กับการลดอาหาร ผู้มีโรคประจำตัวหรือข้อจำกัดการออกกำลังควรปรึกษาเรื่องกิจกรรมที่เหมาะกับตัวเองก่อน [2]
คำถามที่พบบ่อย
• ต้องนับแคลอรี่ทุกมื้อไหม? ไม่ใช่ทุกคนเริ่มด้วยวิธีเดียวกัน อาจเริ่มจากภาพถ่ายอาหารหรือบันทึกสั้น ๆ แล้วทบทวนกับทีมรักษา
• ใช้ภาพถ่ายประเมินแคลอรี่ได้แม่นแค่ไหน? เป็นข้อมูลเบื้องต้นเท่านั้น ภาพมักบอกน้ำมัน น้ำตาล ซอส และปริมาณจริงได้ไม่ครบ จึงไม่ควรใช้ค่าที่ประเมินเป็นตัวเลขแน่นอนหรือใช้ปรับยาเอง
• ลดข้าวแล้วกินผลไม้แทนได้ไม่จำกัดไหม? ไม่ได้ ผลไม้ก็เป็นส่วนหนึ่งของปริมาณอาหารในวันนั้น ควรดูทั้งมื้อและทั้งวันร่วมกัน
เริ่มวันนี้ได้ด้วยการบันทึกอาหารหนึ่งวันตามจริง รวมเครื่องดื่มและของว่าง แล้วเลือกเพียงหนึ่งจุดที่อยากปรับ แผนที่เข้ากับชีวิตและไม่ทำให้ขาดอาหารมีโอกาสทำต่อได้มากกว่าแผนที่เคร่งมากแต่ต้องเลิกในไม่กี่วัน
แหล่งอ้างอิง
[1] WHO: Healthy diet
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet
[2] NIDDK: Eating & Physical Activity to Lose or Maintain Weight
https://www.niddk.nih.gov/health-information/weight-management/adult-overweight-obesity/eating-physical-activity
[3] Nutrition.gov: Interested in Losing Weight?
https://www.nutrition.gov/topics/healthy-living-and-weight/strategies-success/interested-losing-weight
ตัวอย่างอาหารและวิธีบันทึกเป็นการประยุกต์เพื่อช่วยสนทนากับผู้รักษา ไม่ใช่เมนูคำนวณสารอาหารเฉพาะบุคคล
